| Słownik pojęć buddyjskich |
Acala - Niewzruszony, bóstwo pomagające usuwać przeszkody
Adibudda - Pierwotny Budda Akaśagarbha - mahasattwa, jeden z ośmiu wielkich bodhisattwów Akszobhja - niebieski Budda wschodu w mandali dhjanibuddów, mistrz rodziny Wadżry, Wadżrasattwa. Amitajus - bodhisattwa długiego życia, emanacja Buddy Amitabhy. Amitabha - "Bezmierny Blask", czerwony Budda zachodu w mandali dhjanibuddów, mistrz rodziny Lotosu. Amogasiddhi - zielony Budda północy w mandali dhjanibuddów, mistrz rodziny Aktywności (Właściwości) Amoghapasza - bodhisattwa pomagający oczyszczać skutki niemoralnego postępowania, emanacja Awalokiteśwary. Anatman - zasada wyrażająca przeciwieństwo "ego", nie-jaźń, nie istnienie trwałego własnego "ja". Arhat - mnich, członek wspólnoty buddyjskiej, który osiągnął wyzwolenie, czyli nirwanę Awalokiteśwara - Czenrezing, bodhisattwa nieograniczonego współczucia. Mahasattwa, jeden z ośmiu wielkich bodhisattwów, emanacja Buddy Amitabhy. Jest patronem Tybetu, a Dalajlamowie są jego ziemskimi inkarnacjami. Bardo - stan przejściowy, w którym znajduje się człowiek zaraz po śmierci. Nauka o Bardo wchodzi w skład Sześciu jog Naropy. Biała Tara - emanacja Wyzwolicielki Tary, obdarzająca długim życiem. Biały Mahakala - emanacja czteroramiennego Mahakali, bóstwo bogactwa (szkoła Kagju). Bodhiczitta - wielkie altruistyczne postanowienie osiągnięcia stanu Oświecenia dla dobra wszystkich czujących istot. Bodhisattwa - istota, która dąży do Oświecenia dla dobra czujących istot i złożyła ślubowanie nie odchodzić w nirwanę, dopóki wszystkie czujące istoty nie osiągną stanu Buddy Budda - "przebudzony", ten który doznał nirwany. Istota, która osiągnęła Oświecenie. Każda ludzka istota ma w sobie tzw. "stan buddy" - potencjalnie może stać się buddą. Buddhaloczana - "Oko Buddy", Wiedza Transcedentna, partnerka Buddy Akszobhji Ca-ca - gliniane płaskorzeźby odciskane z metalowych foremek. Przedstawiają buddów, bodhisattwów, bóstwa medytacyjne, strażników Dharmy, wielkich guru. Do gliny dodawane są ziarna jęczmienia, a niekiedy prochy pozostałe po kremacji wielkich lamów. Chod - praktyka tantryczna, stworzona przez joginkę Maczig Labdron, polegająca na odcinaniu własnej jaźni, czyli "ego". Dakini - "wędrująca przestworem niebios", żeńskie niezależne bóstwo medytacyjne, żeńska forma strażnika Dharmy. Czasem występuje wspólnie z bóstwem męskim jako jego mistyczna partnerka. Jej rolą jest inspirowanie praktykującego poprzez ukazanie mu możliwości oraz danie odwagi korzystania z własnej energii. Dalaj Lama - "Ocean mądrości", tytuł nadany przywódcy duchowemu szkoły Gelug. Obecny XIV Dalaj lama to Tenzin Giaco. Damaru - bębenek zrobiony z małpiej skóry, czasem z połówki ludzkiej czaszki, używany w obrzędach tantrycznych Dharma - Prawdziwa Nauka głoszona przez Gautamę Buddę oraz jej późniejsze interpretacje. Dzieli się na sutry (nauki Buddy), winaje (zasady dyscypliny głoszone przez Buddę) oraz abhidharmy (komentarze do sutr i winaj). Razem zwane są Tripitaka (Trzy Kosze). Dharmadhatu - przestrzeń, sfera Dharmy (synonim Siunjaty, Dharmaty, Tathaty) Dharmakaja - ciało Prawdy tożsame z pustką, tathata, dharmata, istota rzeczy, pewien rodzaj ciała kosmicznego. Dharmapala - groźni strażnicy Dharmy Dhjanibuddha - pięć rodzin buddy: Wadżry, Lotosu, Klejnotu, Aktywności (Właściwości) oraz Buddy (Tathagaty) Dordże - inaczej wadżra, główny symbol Wadżrajany o wielu znaczeniach. Podstawowe to: diament (niezniszczalny, najtwardszy klejnot), piorun (błysk rozświetlający ciemności niewiedzy) oraz aktywność (skuteczne metody prowadzące do Oświecenia). Aspekt męski. Dzambhala - Pan Bogactwa, władca klejnotów, trzyma mangustę wypluwającą Klejnot Życzeń. Dzogczen - "Wielka Doskonałość", atijoga. Praktyka i nauka mająca na celu uświadomienie sobie pierwotnego stanu umysłu. Polega na samowyzwoleniu. Dzięki dzogczen można osiągnąć nirwanę jeszcze w tym wcieleniu, nawet po siedmiu latach wytężonej praktyki. Dzwonek - ważny symbol Wadżrajany. Jest dopełnieniem dordże i oznacza mądrość Oświecenia, czyli rozumienie Pustki. Aspekt kobiecy. Gampopa - 1078-1153, założyciel szkoły Kagju, działał jako lekarz, był uczniem Milarepy. Ganapati - bóstwo o głowie słonia (szkoła Sakja). Garuda - bóstwo tantryczne, potężny rogaty ptak (szkoła Sakja). Gautama Budda - książę z rodu Sakja, który dwa i pół tysiąca lat temu osiągnął Oświecenie i zaczął nauczać metod wyzwolenia z cierpień cyklicznej uwarunkowanej egzystencji, twórca buddyzmu i Drogi Środka. Ziemska emanacja Buddy Amitabhy. Gelug - "Wzór cnoty", szkoła nowej tantry, tzw. "żółte czapki", założona w XV w. przez mnicha Tsongkhapę. Od XVI w. na jej czele stanął Dalaj lama i stała się wówczas główną siłą polityczną Tybetu. Stosuje ona wzrastający sposób oczyszczania umysłu poprzez dziesięć stopni, które prowadzą do stanu buddy. Mnich, który ukończy specjalne studia i złoży egzamin otrzymuje tytuł "geshe". Guru Rinpocze - Drogocenny Nauczyciel, Budda Padmasambhawa, wielki jogin i mistrz tantr, posiadał moc pokonywania demonów, założyciel Starej Szkoły. Przybył do Tybetu z Indii w VII w. na zaproszenie króla Trisong Deutsena i przyczynił się do zwycięstwa buddyzmu w Tybecie. Hajagriwa - bóstwo będące gniewną emanacją Awalokiteśwary Heruka - groźna emanacja Buddy Wajroczany (szkoła Ningma) Hewadżra - bóstwo wyższej klasy tantr (szkoła Sakja) Hinajana - "Mały Wóz", Therawada, odmiana buddyzmu, w której naczelnym celem jest osiągnięcie Oświecenia i stanie sie Arhatem. Jamantaka - Wadżrabhajrawa, groźna manifestacja Mańdziuśriego, którą przybrał, by pokonać Pana Śmierci. Jamaradża - Pan Śmierci, pojawia się w Bardo. Jantra - odmiana mandali z wpisanymi w kwadrat trójkątami. Jeszie Tsogyal - Dakini Wadżrawarahi w ludzkiej postaci oraz inkarnacja Tary i Buddhaloczany, partnerka Guru Padmasambhawy. Zgromadziła w pamięci ogromną ilość nauk Padmasambhawy, a następnie spisała je i ukryła w różnych miejscach jako termy. Jidam - bóstwo medytacyjne, mające ścisły związek z umysłem. Wizualizacja siebie jako bóstwa ma na celu przemianę dotychczasowych postaw neurotycznych. Jogaczara - szkoła mahajany, której główną filozofią jest przekonanie, że wszystko istnieje wyłącznie w umyśle. Kagju - szkoła nowej tantry, tzw. "czerwone czapki", założona w XI w. przez Marpę, ucznia Naropy. Podstawą szkoły jest Mahamudra, Sześć jog Naropy oraz praktyka medytacyjna zmierzająca do Oświecenia. Do głównych bóstw należą Mahakala, Mahakali oraz Wadżrawarahi, a jej specjalnością jest praktyka Chod. Dzieli się na szereg podszkół, z których najbardziej popularna na Zachodzie jest Karma-Kagju, której przywódca stoi na czele całej szkoły Kagju. Kagju oznacza "przekazany nakaz". Kalaczakra - "koło czasu", tytuł jednej z Tantr Kalpa - 4320 lat ziemskich Kanakamuni - ziemska emanacja Buddy Akszobhji Kapala - rytualne naczynie z czerepu (ludzkiej czaszki). Karma - czyn, działanie, nazwa rodziny Buddów Karman - podstawowe prawo buddyzmu, polegające na odkładaniu się wszystkich uczynków istoty żywej, stanowiących podstawę do ponownego wcielenia, prawo przyczyny i skutku. Karmaheruka - groźna emanacja Buddy Amogasiddhi Karmapa - przywódca szkoły Karma-Kagju, jednocześnie całej linii Kagju, emanacja Awalokiteśwary. Kaśjapa - ziemska emanacja Buddy Ratnasambhawy. Katłanga - tantryczny trójząb, atrybut bóstw mających moc oświecania innych istot; trzy głowy pod trójzębem symbolizują zastosowanie ciała, mowy i umysłu do pokonania trzech głównych trucizn świadomości: niewiedzy, zazdrości i dumy. Khandroma - Dakini Krakuczczhanda - ziemska emanacja Buddy Wajroczany. Ksitigarbha - mahasattwa, jeden z ośmiu wielkich bodhisattwów Kurukulla - żeńskie bóstwo kontrolujące różne siły i energie Locana - partnerka Wajroczany, ma moc niszczenia ociężałości i zaślepienia. Lokapala - łagodni strażnicy Dharmy Maczik Labdryn - joginka, wcielenie Jeszie Tsogyal, współtwórczyni praktyki tantrycznej Chod. Madhjamika - droga środkowa, szkoła założona przez Nagardżunę polegająca na dialektycznej filozofii o niedualistycznym traktowaniu świata. Wywarła ogromny wpływ na buddyzm tybetański. Mahabala - bodhisattwa o wielkiej mocy, pomagający tym, którzy napotykają różne przeszkody. Mahajana - "Wielki Wóz" tradycji buddyjskiej. Nauki Mahajany kładą nacisk na osiągniecie pełnego, doskonałego Oświecenia dla dobra wszystkich istot. Zamiast Arhatem, jak w hinajanie, głównym celem jest tu bycie bodhisattwą i wyzwalanie innych z samsary. Mahakala - "Wielki Czarny", najpotężniejszy Strażnik Dharmy (Dharmapala), główny protektor szkoły Karma Kagju. Mahakali - żeńska forma największego Strażnika Dharmy, Mahakali. Mahamudra - Wielka Pieczęć albo Wielki Symbol, jedna z najważniejszych i najbardziej zaawansowanych praktyk medytacyjnych buddyzmu tantrycznego, oparta na zjednoczeniu Współczucia i Wiedzy. Mahasattwa - bodhisattwa, który osiągnął dziesiąty stopień doskonałości (całkowite poznanie - pradżnia); w buddyzmie tybetańskim jest ich ośmiu. Mahasiddha - oświecony jogin obdarzony nadnaturalnymi mocami. Maitreja - bodhisattwa i Budda przyszłej epoki, ziemska emanacja Buddy Amogasiddhi. Mala - różaniec buddyjski składający się najczęściej ze 108 koralików, służący do liczenia odmawianych mantr. Mamaki - partnerka Ratnasambhawy, niszczy nienawiść. Mandala - koło z wpisanym kwadratem, grafika służąca do koncentracji w czasie medytacji tantrycznej. Symbolizuje wszechświat, a wewnątrz raj. W sensie psychologicznym symbolizuje także świadomość bronioną przed niszczącymi siłami nieświadomości. Mandarawa - Dakini Długiego Życia, inkarnacja Lhamo Latse Karmo, indyjska księżniczka, partnerka Buddy Padmasambhawy, siedząca po jego prawej ręce. Mandżuśri - mahasattwa najwyższej mądrości i oświecenia, jeden z ośmiu wielkich bodhisattwów. Mantra - formuła magiczna stosowana zwłaszcza w buddyzmie tantrycznym, oczyszcza umysł ze splamień i zanieczyszczeń materialnych. Mantra Serca - mantra "Om mani padme hum" Marpa - wielki jogin i tłumacz tybetański, który przyniósł do Tybetu wiele nauk i praktyk Tantry. Uczeń Naropy i nauczyciel Milarepy. Ojciec duchowy szkoły Kagju. Milam - nauka o przeżyciach sennych, jedna z Sześciu jog Naropy. Milarepa - 1052 - 1135, jogin i poeta, czarodziej parający się również czarną magią. Wiódł życie ascety. Miał jednego tylko ucznia Gampopę. (szkoła Kagju) Mudra - symboliczne ruchy rąk, które wykonuje się, by obudzić pewne stany umysłu. Nagardżuna - wybitny filozof buddyjski, żył w II w ne., stworzył podstawy mahajany, założyciel szkoły "madhjamika" czyli drogi środkowej. Nagowie - klasa istot związanych z wodą, zwanych również wężowymi duchami lub smokami. Naropa - 1016 - 1100, jogin i uczony, mahasiddha, nauczyciel Marpy, przez 12 lat wędrował ze swym mistrzem Tilopą, od którego pobierał nauki, będące podłożem "Sześciu jog Naropy". (szkoła Kagju) Niladanda - bodhisattwa o ogromnej mocy. Ningma - Stara Szkoła, pierwsza szkoła Wadżrajany w Tybecie, założona w VIII w. przez Guru Padmasambhawę. W odróżnieniu od szkół nowej tantry przyjmuje ona sześć grup tantr: krija, upajoga, joga, mahajoga, anujoga i atijoga (dzogczen). Nirmanakaja - "ciało" formy materialnej, czyli wcielenia ziemskiego, widzialne ciało Buddy. Nirwana - ostateczne wyzwolenie z koła samsary, cel praktyki buddyjskiej Niwara Wikszambhi - mahasattwa, jeden z ośmiu wielkich bodhisattwów Njasa - praktyka tantryczna, polegająca na rytualnym przedstawieniu bóstw w różnych częściach ciała. Padma - Lotos, nazwa rodziny Buddów Padmaheruka - groźna emanacja Buddy Amitabhy Padmasambhawa - Zrodzony z lotosu, Guru Rinpocze. Pandara - Pandarawasini, partnerka Amitabhy, niszczy chciwość i pożądanie. Para Damczen - Opiekunowie Dharmy w tradycji Ningmapa. Paramita - cnoty, pozwalające „dotrzeć na drugi brzeg” (osiągnąć stan Buddy). Jest ich sześć: ofiara, moralność, cierpliwość, przedsiębiorczość, koncentracja i mądrość (pradżnia). Parinirwana - śmierć Buddy Siakjamuniego, następnie odejście każdego Oświeconego mistrza. Phowa - praktyka tantryczna polegająca na przeniesieniu świadomości, jedna z Sześciu jog Naropy. Phurba - tantryczny trójgraniasty sztylet pokonujący demony. Pradżnia - mądrość, wiedza Pradżniaparamita Sutra - pisma Mahajany dotyczące nauk Buddy o Doskonałości Mądrości Pratisara - bóstwo, do którego zwracają się ci, którzy pragną mieć dzieci. Ratna - Klejnot, nazwa rodziny Buddów Ratnaheruka - groźna emanacja Buddy Ratnasambhawy Ratnapani - bodhisattwa, emanacja Ratnasambhawy. Ratnasambhawa - żółty Budda południa w mandali dhjanibuddów, mistrz rodziny Klejnotu. Sadhana - praktyka tantryczna prowadząca do wyzwolenia, na którą składają się recytacje tekstów, mantry, mudry, wizualizacje, medytacje. Sakja - szkoła nowej tantry, tzw. "czerwone czapki", założona przez Brogmi. Opiera się na tekstach Hewadżra-tantra. Zwana także "lambras", czyli ścieżka i owoc. Głównym bóstwem jest tam Hewadżra. Zwierzchnikiem szkoły jest obecnie JW Sakya Trizin. Samaja - uroczyste śluby praktykowania Dharmy i medytacji. Samaja Tara - partnerka Amogasiddhi, niszczy zazdrość i wojnę. Samantabhadra - mahasattwa, jeden z ośmiu wielkich bodhisattwów, emanacja Buddy Wairoczany. Sambhogakaja - "ciało w pełni użyteczne", zwane także niebiańskim, ciało przyjemności, pośrednik między Buddą a ludźmi, w którym Budda pojawia się w sferach niebieskich, by nauczać boddhisattwów. Samsara - odwieczny kołowrót stawania się i przemijania form bytu, podzielona na sześć sfer: bogów, asurów (tytanów), ludzi, pretów (głodnych duchów), zwierząt i istot piekielnych. Saraswati - bogini nauki, studiowania i sztuk Sarwa mangalam - "wszystkim na pożytek", formuła kończąca teksty buddyjskie. Siakjamuni - "mędrzec z rodu Sakja", Gautama Budda Siddhi - nadprzyrodzone moce uzyskane w efekcie praktyki tantrycznej, np.: lewitacja, szybkie przemieszczanie się (lung-gom), ożywianie trupa (rolang), wytwarzanie wewnętrznego ciepła (tummo) itp. Simhawaktra - lwiogłowa groźna dakini pojawiająca się w bardo, ma moc usuwania przeszkód - zwłaszcza wywołanych przy pomocy czarów i czarnej magii. Stara Szkoła - Ningma, należąca do Wadżrajany. Stupa - budowla, miejsce ofiary i relikwiarz, spełnia także rolę symboliczną. Jest obrazem makrokosmosu, jej elementy reprezentują pięć żywiołów, a także ciała Buddy. Ponadto są jeszcze inne znaczenia stupy związane miedzy innymi z najważniejszymi zdarzeniami z życia Buddy Sakjamuniego. Sutra - traktat Buddy Sześć jog Naropy - podstawa doktryny szkoły Kagju. Składa się z nauk dotyczących: tummo, gyulu (poznanie własnej jaźni), osel (uzyskanie mistycznego wewnętrznego światła), milam, phowa i bardo. Tantra - zespół technik jogicznych lub traktat Buddy zawierający nauki Wadżrajany. W buddyzmie nowej szkoły istnieją cztery kategorie tantry: krija, upajoga, joga i mahajoga, podczas kiedy ningma dodaje jeszce dwie: anujogę i atijogę. Takkiradża - bóstwo tantryczne towarzyszące często Kurukulli i Ganapati. Według tradycji Sakja nazywa się je "Trzema Czerwonymi". Taszi Lhamo - bogini pomyślności Tathagata - ten, który urzeczywistnił "takość", historyczny Budda Siakjamuni. Tenzin Giaco - ur. w 1935 r. obecny XIV Dalaj lama Tybetu, przebywa na wygnaniu w Dharamsali w Indiach. Jego wybitne zalety duchowe sprawiły, że został w 1989 r. odznaczony Pokojową Nagrodą Nobla. Termy - Ukryte skarby: teksty i spisane nauki, schowane przez Padmasambhawę i po wiekach odnajdywane przez inkarnacje jego uczniów. Terton - odkrywca skarbów, czyli term. Therawada - "Droga Starszych", ortodoksyjna szkoła buddyzmu oparta na kanonie palijskim, wywodząca się bezpośrednio z Indii. Powstała w III w. pne. założona przez Tissę Moggaliputtę. Opiera się na ascezie, wyrzeczeniach, życiu w ubóstwie, hierarchii i surowych regułach życia. Często nazywana jest hinajaną. Wyznawana na Sri Lance, w Birmie, Tajlandii, Kambodży i Laosie. Tilopa - 988 - 1069, mahasiddha, zwany też "wielkim ascetą", twórca nauki i praktyki zwanej Mahamudrą. Swojemu uczniowi Naropie przekazał nauki, które stały się podstawą "Sześciu jog Naropy" i główną doktryną szkoły Kagju. Przedstawiany jest z rybą, która symbolizuje kontrolę nad zmysłami. Torma - specjalna ofiara z pożywienia (zwykle z mąki jęczmiennej). Tripitaka - "trzy kosze", podstawowe pisma kanonu buddyjskiego: Winajapitaka - kosz dyscypliny, Sutrapitaka - kosz kazań, Abhidharmapitaka - kosz pism najwyższych. Trójca Długiego Życia - Amitajus, Biała Tara, Usznisza Widżaja Trzy kaje - trzy ciała: Dharmakaja, Sambhogakaja i Nirmanakaja Trzy Klejnoty - Budda, Dharma (jego nauki), Sangha (jego uczniowie). Trzy Korzenie - Guru (nauczyciel), Jidam i Dakini z Dharmapalą. Tulku - kolejne wcielenie bodhisattwy w widoczne ziemskie ciało. Tummo - praktyka tantryczna polegająca na wytwarzaniu wewnątrz ciała ciepła, które jest odbierane również na zewnątrz i może roztapiać śnieg lub suszyć mokre prześcieradło na plecach praktykującego. Nauka i praktyka tummo wchodzi w skład Sześciu jog Naropy. Usznisza Widżaja - żeński bodhisattwa długiego życia i pomyślności, królowa - matka Oświecenia zwana też "Duchowym Pokarmem Wszystkich Buddów". Wadżra - Dordże Wadżrabhajrawa - Jamantaka Wadżradhara - Dordże Czang, Adibudda zenitu w mandali dhjanibuddów, najwyższy Budda w tradycji Wadżrajany, aspekt doskonałego Oświecenia. Wadżraheruka - groźna emenacja Buddy Wadżrasattwy Wadżrajana - buddyjska ścieżka tradycji tantr, związana z wizualizacją bóstw, recytacją mantr, mudrami oraz fizycznymi praktykami jogicznymi. Charakteryzuje się wprowadzeniem pierwiastka żeńskiego oraz obiecuje szybkie osiągnięcie Oświecenia poprzez siły magiczne. Wadżrakilaja - Dordże Phurba, groźne bóstwo najwyższej klasy tantr, mające moc pokonywania demonów i odcinania przywiązań. Wadżrapani - mahasattwa, jeden z ośmiu wielkich bodhisattwów, opiekun nauk tantrycznych, uważany za ucieleśnienie duchowej mocy wszystkich buddów i bodhisattwów, emanacja Buddy Akszobhji, także jeden z głównych Strażników Dharmy.. Wadżrasattwa - Dordże Sempa, Istota Diamentowa, Budda Akszobhja, najwyższy aspekt Oświecenia w praktykach tantrycznych. Wadżrawarahi - Dordże Pagmo, Dakini symbolizująca transformację negatywnych emocji i pożądania w energie oświecenia, główny żeński jidam szkoły Karma Kagju Wajroczana - biały Budda centrum w mandali dhjanibuddów, mistrz rodziny Buddy (Tathagaty) Wajśrawana - Namse, król bóstw bogactwa, strażnik północnego kierunku. Wasudharani - żeńskie bóstwo bogactwa Widjadhara - "dzierżyciel wiedzy", patronuje szczególnie wiedzy magicznej Wiszwawadżra - podwójna wadżra, symbolizuje aktywność na niewzruszonej podstawie. Zen - szkoła buddyzmu powstała w VI w. ne. w Chinach, w celu praktycznego sprawdzenia teoretycznej nauki buddyjskiej. Jej główną cechą jest praktyka medytacyjna, mająca otworzyć praktykującego na autentyczne mistyczne doznania. Zielona Tara - żeński bodhisattwa macierzyńskiej ochrony i współczucia, emanacja bodhisattwy Awalokiteśwary, patronka Tybetu. Szarotka |